Waar zit jodium in? En waarom dit belangrijk is voor bewuste eters.
Zit er in Nederland jodium in de bodem?
Jodium zit van nature in de oceaan. Via verdamping belandt het in de atmosfeer en daalt neer op de bodem, maar dat proces werkt het best in kustgebieden en het slechtst in gebieden ver van de zee, of in streken waarvan de bodem ooit is uitgespoeld door smeltwater van gletsjers en overstromingen.
Nederland valt in die tweede categorie. De Nederlandse bodem is relatief jong en geologisch arm aan jodium, een gevolg van eeuwen uitspoeling door rivieren, regen en zeewater. Dit is geen modern probleem, en ook niet iets dat typisch Nederlands is. In grote delen van Europa, Centraal-Azië, de Himalaya, de Andes en het binnenland van Noord-Amerika is hetzelfde aan de hand: de bodem bevat onvoldoende jodium voor planten om er automatisch genoeg van op te nemen.
Dat heeft een directe consequentie voor wat je eet. Groenten, granen en fruit die in jodiumarme grond groeien, bevatten zelf ook weinig tot geen jodium. Dat geldt ook voor dierlijke producten van dieren die van deze bodem gevoerd zijn. Een voedingspatroon gebaseerd op lokale producten levert daarmee vrijwel geen bijdrage aan je jodiumstatus, tenzij je heel bewust bepaalde (lokale) jodiumrijke bronnen uit de zee toevoegt. 1
Waar wél jodium in de bodem zit
De uitzonderingen zijn kustgebieden en regio's met vulkanische of mineraalrijke grond. Denk aan bijvoorbeeld Japan, IJsland en Noorwegen, landen met van nature jodiumrijkere bodems. Voeg daar een eetcultuur aan toe die juist graag naar jodiumrijke bronnen grijpt en je ziet dat in deze regio's een jodiumtekort nooit een volksgezondheidsprobleem is geweest.
In binnenlanden, berg- gebieden en riviergebieden was dat wél het geval. Krop, een zichtbare vergroting van de schildklier door aanhoudend jodiumtekort, was in de Alpen en grote delen van Midden-Europa eeuwenlang gewoon. Dat geeft aan hoe oud dit probleem is en hoe doelbewust de latere oplossingen zijn ontwikkeld.
Foto: Marek Piwnicki
Jodium in voeding
Jodium in voeding zit het betrouwbaarst in producten die zelf in of vlakbij de zee zijn gegroeid of geleefd:
Zeevis en zeevruchten: zeevis zoals kabeljauw, schelvis en wijting bevat circa 200-240 mcg jodium per 100 gram, omdat de dieren in jodiumrijk zeewater leven. Twee porties zeevis per week leveren al een stevige bijdrage aan de aanbevolen 150 mcg per dag. Zoetwatervis zoals forel of karper bevat nauwelijks jodium, omdat in zoet water er dus weer weinig of geen jodium voorkomt. 2
Zeewier: Wist je dat veel soorten zeewier eetbaar zijn? Je kent vast de norivellen van de sushi, maar er zijn nog veel meer soorten die niet alleen lekker, maar ook bomvol jodium zitten. Verderop in het artikel gaan we hier wat dieper op in.
Foto: Hayffield L
Zuivel: melk kan jodium bevatten, maar niet omdat de dieren het vanuit het grazen opnemen. Het jodium komt via speciaal versterkt voer en, bij koeien, via jodiumbevattende ontsmettingsmiddelen die bij de uierverzorging worden gebruikt. Het gehalte verschilt daardoor sterk per boerderij en productiesysteem.
Bij biologische of extensieve teelt, waar andere voerstandaarden gelden, is het jodiumgehalte in melk vaak lager en minder voorspelbaar. 2
Eieren: ook hier geldt dat het jodium in een ei direct samenhangt met het voer van de kip. Eén ei van een conventioneel gehouden kip levert zo'n 18 tot 30 mcg jodium, voornamelijk uit de dooier. Bij vrije uitloop of biologisch gehouden kippen kan dit lager zijn. 2
Hoe zit het dan met bakkerszout?
Omdat jodiumtekort zo'n structureel probleem kan zijn door onze jodiumarme bodem besloot in 1942 de Nederlandse overheid dat brood een betrouwbare jodiumdrager moest worden.
Bakkers werden verplicht gejodeerd zout te gebruiken, met een jodiumgehalte van 70 tot 85 mg per kg zout. Dat was een doeltreffende ingreep: brood at vrijwel iedereen dagelijks, en zo werd de jodiuminname op bevolkingsniveau gewaarborgd zonder dat mensen daar zelf over na hoefden te denken.
In 2008 veranderde de situatie. De wettelijke verplichting voor gejodeerd bakkerszout werd afgeschaft en vervangen door een convenant: een vrijwillige afspraak tussen overheid en bakkerijsector. Tegelijkertijd werd de maximale jodiumnorm in bakkerszout verlaagd van 70-85 mg naar 50-65 mg per kg zout. 3
Het gevolg is meetbaar: de gemiddelde jodiuminname van volwassenen daalde tussen 2006/2007 en 2020/2021 met circa een derde. 4
De meeste grote bakkerijen houden zich nog aan het convenant, maar de markt is veranderd. Biologische bakkers en ambachtelijke bakkerijen werken steeds vaker met Keltisch zeezout of Himalayazout, vanwege de smaak, de puurheid en het mineraalgehalte. Maar hoewel deze zouten dus bomvol andere goede mineralen zit, is het jodiumgehalte erin laag of zelfs niet aanwezig.
Bewust eten en jodium: waar een blinde vlek kan ontstaan
Voeg daarbij een plantaardig eetpatroon zonder vis, of enkel zuiver en eieren uit bewust gehouden dieren en de jodiuminname kan merkbaar lager uitvallen dan de aanbevolen 150 mcg per dag voor volwassenen, of de 200 mcg voor zwangere en borstvoedende vrouwen. 5
Dit is natuurlijk geen argument om terug te keren naar wit fabrieksbrood of geraffineerd tafelzout. Het is wél een reden om bewust te zijn van hoe jodium in jouw eetpatroon terechtkomt, en of dat ook werkelijk zo is.
Foto: Mizuno Kozuki
Zeewier als jodiumbron: zo doe je dat
Zeewier is de meest geconcentreerde plantaardige bron van jodium, maar de variatie tussen soorten is enorm. Kelp en kombu kunnen zo veel jodium bevatten dat dagelijks gebruik de veilige bovengrens van 600 mcg overschrijdt. 6
Nori is een stuk behapbaarder: één vel gedroogde nori (ca. 2-3 gram) levert circa 30-60 mcg jodium en past daarmee goed als dagelijkse aanvulling.
Een praktische manier om zeewier te integreren zonder er elke dag bewust bij stil te staan, is het inzetten als zoutmaker in je gerechten:
- Maal gedroogde nori of dulse fijn en bewaar dit in een potje als 'zeewierzout'. Gebruik het zoals je gewone zout zou gebruiken over pasta, soep of geroosterde groenten.
- Voeg een stukje kombu toe aan bouillon of bij het koken van peulvruchten. Haal het er voor het serveren uit. Je neemt een deel van het jodium op, zonder dat het gehalte problematisch wordt.
- Voeg fijngesneden wakame in misosoep of salade toe. Het levert zo een vergelijkbare bijdrage als nori.
Let op: verhitting vermindert het jodiumgehalte van zeewier aanzienlijk. Koken kan dit met meer dan 90% reduceren. 6
Kort weken en rauw of licht verwarmd verwerken behoudt meer van het jodium.
Supplementen of versterkte voeding
Als laatste is er natuurlijk de 'makkelijke' weg om jodium toe te voegen aan je dieet. JoZo zout is als het ware een jodiumsupplement, verstopt in een een voedingsbron, maar dan heb je natuurlijk weinig tot geen controle over de kwaliteit van de drager: het geraffineerde zout.
Een supplement is de andere optie. In alle multivitamines van Laveen zit altijd jodium. Dus afhankelijk van je levensfase kun je kiezen voor de vega Mama Multi als je zwanger bent, de Vega Multi als je een multivitamine wilt die je kunt delen met het hele gezin (vanaf 7 jaar), of kies de Femme Multi voor een multivitamine die speciaal is afgestemd op ons vrouwenlichaam.
Bronnen
- Zimmermann MB. Iodine deficiency in industrialised countries. Proceedings of the Nutrition Society, 1999.
- RIVM, Voedselconsumptiepeiling, 2021.
- Wikipedia, Bakkerszout.
- RIVM, Nederlanders krijgen maar net genoeg jodium en nog steeds te veel zout binnen.
- Gezondheidsraad, Voedingsnormen voor vitamines en mineralen voor volwassenen, 2018, p. 25.
-
Vegetariersbond Nederland, Factsheet Zeewier en jodium.
FAQ
Waar is jodium goed voor?
Jodium is nodig voor de aanmaak van schildklierhormonen T3 en T4. Die hormonen dragen bij aan een normaal energiemetabolisme, een normale werking van het zenuwstelsel en de cognitieve functie. Jodium speelt ook een rol bij de hersenontwikkeling van ongeboren kinderen en zuigelingen, en draagt bij aan het onderhoud van de huid.
Is jodium gezond?
Jodium is een essentieel sporenelement. Dat betekent dat je lichaam het niet zelf aanmaakt en het via voeding of een supplement binnen moet krijgen. Zowel een tekort als een overschot kan de schildklier beïnvloeden. De aanbevolen dagelijkse hoeveelheid voor volwassenen is 150 mcg, met een veilige bovengrens van 600 mcg per dag.
Wat is iodine?
Iodine is de Engelse benaming voor jodium. Het gaat om hetzelfde mineraal. In supplementen en internationale publicaties wordt de term iodine gebruikt; in Nederlandse voedingsgidsen en op etiketten staat het als jodium vermeld.
Hoeveel jodium zit er in een ei?
Één kippenei kan circa 18 tot 30 mcg jodium bevatten, afhankelijk van het voer van de kip. Het jodium zit dan voornamelijk in de dooier. Dat is een nuttige bijdrage, maar niet voldoende om alleen op eieren te leunen voor je dagelijkse jodiuminname.
Keukenzout met of zonder jodium gebruiken?
Gejodeerd zout is eigenlijk een verstopt jodium supplement met geraffineerd zout als drager. Het kan een makkelijker manier zijn om dagelijjks jodium binnen te krijgen zonder dat je erover na hoeft te denken. Maar je hebt geen of weinig controle over de kwaliteit van het geraffineerde zout. Als je dan toch voor jodium in supplementvorm kiest kun je misschien beter kiezen voor een zuiver supplement zoals de multivitamines van Laveen.
Waarom zit er jodium in zout?
In Nederland, en in veel andere landen, wordt jodium aan zout toegevoegd als maatregel tegen een jodiumtekort op bevolkingsniveau. Zout werd als ideale drager gekozen omdat vrijwel iedereen het dagelijks gebruikt. Van nature bevat jodium weinig tot geen zout. Je krijgt dus alleen extra jodium binnen als je specifiek kiest voor versterkt keukenzout, het zogenaamde JoZo zout. Het mineraalrijke en ongeraffineerde zeezout en himalayazout bevat weinig tot geen jodium.
Hoeveel jodium heb je per dag nodig?
Volwassenen hebben 150 mcg jodium per dag nodig. Tijdens zwangerschap en borstvoeding loopt de behoefte op tot 200 mcg per dag. De veilige bovengrens ligt op 600 mcg per dag. Deze normen zijn vastgesteld door EFSA en overgenomen door de Gezondheidsraad.
Interessant? Sla het artikel op met Pinterest!
Geschreven door Lydia
Lydia is onze brandstoryteller. Met haar academische achtergrond en focus op research vertaalt ze wetenschappelijke informatie naar heldere, toegankelijke artikelen.
Gecontroleerd door Jo
Jo is de founder van Laveen. Ze heeft een orthomeleculaire achtergrond en is opgegroeid met de principes van traditionele chinese kennis.
