Van tampon tot menstruatie cup en het toxic shock syndrome
Wat is TSS (toxic shock syndrome)?
Toxic Shock Syndrome heet in het Nederlands ook wel toxisch shocksyndroom, toxische shock of tamponziekte¹. Misschen ben je ook weleens de term "tampon shock syndrome" tegen gekomen, maar dat is geen erkende medische term. Vermoedelijk is het een populaire verbastering die is ontstaan doordat tampons zo sterk met de aandoening worden geassocieerd (vandaar de wél erkende Nederlandse 'tamponziekte').
Medisch gezien is TSS een zeldzame maar potentieel levensbedreigende reactie op een bacteriële infectie¹.
In de meeste gevallen is de boosdoener Staphylococcus aureus, een bacterie die van nature op de huid en in de vagina van veel mensen voorkomt zonder klachten te geven. Een kleiner deel van de gevallen ontstaat door groep A-streptokokken, dezelfde bacteriefamilie die ook keelontsteking veroorzaakt¹.
Hoe ontstaat toxic shock syndroom in het lichaam?
TSS ontstaat niet bij elke infectie met Staphylococcus aureus. Alleen bacteriestammen die het toxine TSST-1 kunnen aanmaken, zijn ertoe in staat. Vervolgens wordt ook niet iedereen die met zo'n stam in aanraking komt daadwerkelijk ziek. Het lichaam kan namelijk na eerdere, onopgemerkte blootstelling beschermende antistoffen opbouwen².
Bij wie dat nog niet is gebeurd, gedraagt TSST-1 zich als een zogeheten superantigeen. Het omzeilt de normale, gerichte manier waarop afweercellen worden geactiveerd en zet in één klap een veel groter deel van het immuunsysteem aan het werk dan bij een gewone infectie.
Foto: Sora Shimazaki
Het gevolg is een hevige ontstekingsreactie door het hele lichaam². Dit basismechanisme geldt voor elke vorm van TSS, of die nu ontstaat via een wond, na een operatie, of via het gebruik van een tampon.
De tampon is wél de meestvoorkomende oorzaak. Combineer dat met het feitje over de antistoffen en we zien dat áls TSS voorkomt dit vooral bij jonge vrouwen gebeurd. De gemiddelde leeftijd ligt namelijk op 23 jaar!⁹
Waarom wordt TSS zo sterk met tampons in verband gebracht?
TSST-1 ontstaat niet zomaar. De bacterie heeft een combinatie van omstandigheden nodig die in een gezonde vagina normaal juist niet allemaal tegelijk aanwezig zijn, en een tampon kan die combinatie ongewild creëren.
Een vagina is van nature een zuurstofarme omgeving. Zodra je een tampon inbrengt, neem je onvermijdelijk lucht mee tussen de vezels, waardoor er lokaal meer zuurstof beschikbaar komt.
S. aureus kan zich zonder zuurstof prima handhaven, maar groeit tot veel hogere aantallen wanneer er wel zuurstof aanwezig is³.
Daarnaast verandert de zuurgraad: een gezonde vagina is van nature zuur, rond pH 4,5 dankzij melkzuurbacteriën, maar menstruatiebloed verhoogt de pH plaatselijk richting neutraal. Laboratoriumonderzoek naar de omstandigheden waarin S. aureus het meeste TSST-1 aanmaakt, vond de hoogste toxineproductie bij een pH tussen 6,5 en 7,0, en dus precies in de range die menstruatiebloed creëert⁴.
Foto: Cristian Rojas
Een andere factor is magnesium. Onderzoek van Kass uit 1989 liet zien dat S. aureus-stammen die daartoe in staat zijn, veel meer TSST-1 gaan produceren zodra ze in een magnesiumarme omgeving terechtkomen⁵.
Vezels van tampons nemen tijdens het dragen magnesiumionen op uit het omliggende vocht, en hoe absorbenter het materiaal, hoe meer magnesium er wordt vastgelegd⁵. Daarmee wordt de absorptiegraad van een tampon direct een risicofactor, niet omdat een hogere absorptie op zichzelf gevaarlijk is, maar omdat ze samenhangt met hoeveel magnesium er lokaal aan de omgeving wordt onttrokken.
Dit mechanisme kwam pijnlijk aan het licht bij de Rely-tampon, die in 1980 van de Amerikaanse markt werd gehaald na een golf van TSS-gevallen. Rely gebruikte samengeperste polyesterkorrels en carboxymethylcellulose in plaats van het gebruikelijke katoen en rayon, waardoor de tampon tot twintig keer zijn eigen gewicht aan vocht kon opnemen³.
Naast de waarschijnlijke magnesium onttrekking droogde de extreme absorptie ook nog eens de vaginawand dermate uit dat er piepkleine beschadigingen ontstonden bij het inbrengen en verwijderen, wat bacteriën een extra ingang gaf, bovenop het effect op zuurstof en magnesium³.
Tijd is de laatste factor, en de reden waarom hoe lang mag een tampon in mag een belangrijke vraag is.
Zuurstof, een verhoogde pH en een magnesiumarm milieu moeten zich eerst opbouwen, en de bacterie moet vervolgens de kans krijgen zich te vermenigvuldigen tot een kritische celmassa voordat er noemenswaardig toxine vrijkomt⁴.
Foto: Karola G.
Dat is precies waarom je overal hoort dat een tampon niet langer dan 8 uur in mag: hoe langer een tampon blijft zitten, hoe meer tijd de bacterie krijgt om zich te vermenigvuldigen en toxine te produceren⁷.
De invloed van zuurstof
Hoewel we hierboven redelijk vastberaden klinken in onze uitleg, moeten we wel een aantekening geven. Onderzoek is namelijk nog niet zo eenduidig in de rol van zuurstof in het veroorzaken van toxic shock syndrome.
Waar hierboven bijvoorbeeld staat dat meer zuurstof de bacterie helpt groeien, vond hetzelfde laboratoriumonderzoek van Sarafian en Morse dat beluchting de toxineproductie zelf juist afremde, en dat TSST-1 specifiek het best op gang kwam bij een beperkt zuurstofaanbod⁴. Wat dus weer compleet tegengesteld is.
Tegelijk liet praktijkonderzoek naar menstruatiecups zien dat een groter luchtvolume in de cup samenhing met méér gemeten toxine⁶. Wat je dus wéér andere conclusies laat trekken.
Onderzoekers zijn het er dus wel over eens dát zuurstof een rol speelt, maar niet volledig eens over het precieze hoe: vermoedelijk zorgt meer lucht vooral voor meer bacteriegroei in totaal, ook al remt zuurstof de toxineproductie per bacterie af.
Hoe groot is de kans op TSS?
Nu met bovenstaande uitleg klinkt toxic shock syndrome best wel eng. Maar laten we duidelijk zijn: TSS is zeldzaam. In Nederland gaat het om drie tot zes gevallen per 100.000 vrouwen⁹.
Daarbij kan TSS iedereen treffen, via een wond, na een operatie of door een infectie elders in het lichaam, en niet uitsluitend door tampons.
Tamponziekte symptomen en incubatietijd
De symptomen van TSS ontstaan opvallend snel en voelen in het begin als een zware griep. Er is meestal plotseling hoge koorts, vaak boven de 39 graden, gecombineerd met een sterke daling van de bloeddruk waardoor je duizelig wordt of flauwvalt¹.
Misselijkheid, braken en diarree komen vaak voor, en ook buikpijn wanneer je een tampon te lang in hebt laten zitten, kan al een van de eerste signalen zijn⁹. Kenmerkend is verder een huiduitslag die op zonnebrand lijkt, met name op handpalmen en voetzolen. Verwardheid, hevige hoofdpijn, spierpijn en roodheid van ogen, mond en keel horen er ook bij¹ ⁹.
Deze symptomen bij een vergeten tampon ontstaan niet geleidelijk. Klachten verschijnen meestal ongeveer twee dagen nadat de infectie is begonnen⁷.
Het is dus niet zo dat de shock onstaat terwijl je de tampon nog in hebt zitten. Maar het is dus vooral belangrijk om een dergelijke reactie een paar dagen ná dat je een keer per ongeluk de tampon meer dan 8 uur hebt laten zitten hieraan te kunnen linken.
Foto: Sora Shimizaki
Wat kun je doen om het risico te verkleinen?
Tampon gebruik
Kies een tampon met het laagste absorptievermogen dat past bij je bloedverlies. Wissel elke 4 tot 8 uur¹ ⁷, en combineer op zware dagen gerust een tampon met maandverband of menstruatieondergoed, zodat je niet naar een hogere absorptie hoeft te grijpen dan nodig is¹. Breng vlak voor het slapengaan een schone tampon in, zodat je bij het wakker worden meteen kunt verschonen⁷. Verwacht je langer dan acht uur te slapen, kies dan voor die nacht een ander menstruatieproduct.
Cup of Disk
Dus ook een cup of een disk kunnen het risico op TSS met zich meebrengen, hoewel de duur om ze in te mogen houden op langer is gezet dan voor een tampon. Voor een cup of disk geldt een maximale duur van 12 i.p.v. 4 uur. Wat vooral voor de nacht net even wat meer ruimte geeft.
Algemene hygiëne
Was je handen sowieso voor je een tampon, cup of disc inbrengt⁹. Heb je ooit TSS gehad, dan is het advies om helemaal te stoppen met tampons, cups en discs, omdat de kans op herhaling verhoogd is: het lichaam bouwt na een infectie niet altijd voldoende beschermende antistoffen op²⁵. En mocht je toch een keer een tampon te lang hebben laten zitten: houd de eerstvolgende dagen je lichaam goed in de gaten op de symptomen hierboven.
Wat is dan het beste menstruatie product?
Vaginale Microbioom
TSS is niet het enige waar productkeuze invloed op heeft. Een gezonde vagina heeft van nature een zuur milieu en een uitgebalanceerd microbioom, wat de ruimte voor schadelijke bacteriën beperkt.
En dat brengt ons ook gelijk weer terug bij het risico op TSS: laboratoriumonderzoek naar biofilmvorming op menstruatiecups vond dat een gezond vaginaal microbioom de hechting van S. aureus met ongeveer een factor honderd kan verminderen¹⁴. Een uitgebalanceerd microbioom is dus niet alleen prettig, het is ook een directe buffer tegen de bacterie die TSS veroorzaakt.
Onderzoek van de Universiteit Antwerpen, binnen het zogeheten LUNA-project en voortbouwend op eerder Isala-citizenscience-onderzoek, vergeleek het effect van vijf verschillende menstruatieproducten op het vaginale microbioom bij 88 vrouwen gedurende vijf cycli.
Menstruatiecups hingen samen met een gunstiger microbioomprofiel, terwijl maandverband samenhing met een grotere bacteriële diversiteit, waarvan sommige patronen overlapten met profielen die ook bij vaginale infecties worden gezien¹⁵.
Let wel, dit is een associatie uit citizen-science-onderzoeken geen onomstotelijk bewijs dat maandverband infecties veroorzaakt.
Foto: Cliff Booth
Een grootschaliger studie van de University of Chicago onder 436 Keniaanse middelbare scholieren, van wie de helft een menstruatiecup kreeg, vond dat cupgebruiksters na dertig maanden 26% minder vaak bacteriële vaginose hadden en 37% vaker een optimaal vaginaal microbioom¹⁶.
Een van de verklaringen die de onderzoekers noemen: een cup vangt bloed op en voert het af, terwijl tampons en maandverband het bloed juist tegen de vaginawand houden. IJzerrijk menstruatiebloed is voedingsbodem voor de bacteriën die bacteriële vaginose veroorzaken, dus hoe langer dat bloed in contact blijft met de vaginawand, hoe gunstiger dat in theorie voor die bacteriën kan uitpakken¹⁶.
Zware metalen in tampons
Daar komt sinds de zomer van 2024 nog een derde overweging bij: onderzoekers van de University of California, Berkeley (Kotlarz et al.) vonden sporen van zware metalen zoals lood, cadmium en arseen in alle dertig geteste tampons¹⁰ (inclusief die van biologisch katoen). De FDA deed daarop eigen vervolgonderzoek en concludeerde dat de hoeveelheid die vrijkomt te klein is om gezondheidseffecten te verwachten¹¹.
Die geruststelling neemt niet dat het idee van zware metalen in een product dat je in je lichaam aanbrengt, in een omgeving die al kwetsbaar is voor externe invloeden, niet bepaald ons idee is van 'zuiver' en duurzaam.
PFAS in menstruatie ondergoed
Bij wasbaar maandverband en menstruatie-ondergoed speelt een vergelijkbare kwestie met PFAS, aangetroffen in respectievelijk ongeveer een kwart en een derde van de geteste producten¹³. Dus hoewel (in tegenstelling tot de tampons) hier wél merken bestaan die PFAS vrij werken, is dit wel een belangrijke om te controleren voordat je iets aanschaft.
(Shoutout naar het Nederlandse, PFAS vrije, menstruatie ondergoed van Lotties!)
Bronnen
[1] Mayo Clinic, Toxic shock syndrome - Symptoms & causes, 2024. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/toxic-shock-syndrome/symptoms-causes/syc-20355384
[2] NCBI StatPearls (NIH), Toxic Shock Syndrome, 2024. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK459345/
[3] McGill University, Office for Science and Society, Killer Tampons from Outer Space or Why We Don't Hear About Toxic Shock Syndrome Anymore, z.j. https://www.mcgill.ca/oss/article/health-history/killer-tampons-outer-space-or-why-we-dont-hear-about-toxic-shock-syndrome-anymore
[4] Sarafian S.K. & Morse S.A., Journal of Medical Microbiology, 1987. https://www.microbiologyresearch.org/content/journal/jmm/10.1099/00222615-24-1-75
[5] Kass E.H., Clinical Infectious Diseases, 1989. https://academic.oup.com/cid/article-abstract/11/Supplement_1/S167/306422
[6] Nonfoux L. et al., Applied and Environmental Microbiology, 2018. https://journals.asm.org/doi/10.1128/aem.00351-18
[7] Libresse, Wat is tamponziekte (Toxic Shock Syndrome)?, z.j. https://www.libresse.nl/taboes-doorbreken/feiten-en-fabels/menstruatieproblemen/wat-is-tamponziekte/
[8] Cleveland Clinic, Toxic Shock Syndrome (TSS): Causes, Symptoms & Treatment, 2024. https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/15437-toxic-shock-syndrome
[9] Hevigbloedverlies.nl, Tamponziekte (Toxisch shock syndroom): wat is het en is het gevaarlijk?, z.j. https://www.hevigbloedverlies.nl/blog/tamponziekte-toxisch-shock-syndroom-wat-is-het-en-is-het-gevaarlijk/
[10] Kotlarz N. et al., Environment International, 2024. https://doaj.org/article/d9f207d69fc14542886e4880f6c81a75
[11] Regulatory Affairs Professionals Society (RAPS), Tampons: FDA toxicological study finds negligible levels of toxic metals, 2026. https://www.raps.org/resource/tampons-fda-toxicological-study-finds-negligible-levels-of-toxic-metals.html
[12] LINDA.nl, Metalen gevonden in tampons in VS, hoe zit het in Nederland?, 2024. https://www.linda.nl/lifestyle/gezondheid/metalen-gevonden-in-tampons-nederland-onderzoek
[13] University of Notre Dame News, Researchers at Notre Dame detect 'forever chemicals' in reusable feminine hygiene products, 2024. https://news.nd.edu/news/researchers-at-notre-dame-detect-forever-chemicals-in-reusable-feminine-hygiene-products/
[14] Frontiers in Reproductive Health, Development of in vitro methods to model the impact of vaginal lactobacilli on Staphylococcus aureus biofilm formation on menstrual cups, 2023. https://www.frontiersin.org/journals/reproductive-health/articles/10.3389/frph.2023.1162746/full
[15] Universiteit Antwerpen / Stroom, Can a tampon or sanitary pad affect your vaginal health? (LUNA-project), 2025. https://stroom.uantwerpen.be/en/the-undercurrent/can-a-tampon-or-sanitary-pad-affect-your-vaginal-health
[16] University of Illinois Chicago News, Menstrual cups can help prevent infection, improve vaginal health, z.j. https://publichealth.uic.edu/news-stories/menstrual-cups-can-help-prevent-infection-improve-vaginal-health/
[17] Wikipedia (Engelstalig), Tampon, geraadpleegd 2026. https://en.wikipedia.org/wiki/Tampon
[18] Smithsonian Magazine, The Surprising Origins of Kotex Pads, z.j. https://www.smithsonianmag.com/innovation/surprising-origins-kotex-pads-180964466/
[19] Rijksoverheid, Waarzitwatin.nl: Tampons, geraadpleegd 2026. https://waarzitwatin.nl/producten/tampons
[20] EUverify, Menstrual Products & Medical Devices in the EU: A Regulatory Guide, z.j. https://euverify.com/resource/menstrual-products-medical-devices-eu/
[21] OHSU News, OHSU study finds significant gaps in menstrual research and clinical care, 2023. https://news.ohsu.edu/2023/02/15/ohsu-study-finds-significant-gaps-in-menstrual-research-and-clinical-care
[22] Radar (AVROTROS), Hoe hygiënisch is menstruatie-ondergoed?, z.j. https://radar.avrotros.nl/artikel/hoe-hyginisch-is-menstruatie-ondergoed-54646
[23] GoodRx, What Are Organic Tampons and Are They Actually Safer?, 2024. https://www.goodrx.com/health-topic/womens-health/are-organic-tampons-safety
[24] FDA, CPG Sec. 345.300 Menstrual Sponges, geraadpleegd 2026. https://www.fda.gov/regulatory-information/search-fda-guidance-documents/cpg-sec-345300-menstrual-sponges
[25] Toxicshock.com, After TSS (informatie voor zorgverleners), z.j. https://www.toxicshock.com/healthprofessionalsinfo/aftertss.cfm
[26] PMC (National Institutes of Health), Staphylococcal Toxic Shock Syndrome 2000–2006: Epidemiology, Clinical Features, and Molecular Characteristics, 2011. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3157910/
[27] PMC (National Institutes of Health), Clinical and Molecular Epidemiology of Staphylococcal Toxic Shock Syndrome in the United Kingdom, 2018. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5782905/
Interresant? Sla dit artikel op met Pinterest!
FAQ
Na hoeveel uur onstaat tamponziekte?
Klachten van tamponziekte ontstaan meestal rond de twee dagen nadat de infectie is gestart, maar de tampon zelf hoeft dan niet meer zo lang te zitten: al vanaf acht uur draagtijd loopt het risico op, omdat de bacterie dan de tijd krijgt om zich te vermenigvuldigen in een omgeving met meer zuurstof, een hogere pH en minder magnesium⁵ ⁷. Hoe eerder je een tampon verwisselt zodra je eraan denkt, hoe kleiner de kans dat dit proces op gang komt.
Kun je met een tampon in slapen?
Ja, dat kan, mits je niet langer dan acht uur achter elkaar slaapt. Breng vlak voor het slapengaan een schone tampon in en verwissel die zodra je wakker wordt. Verwacht je langer te slapen, kies dan voor maandverband of menstruatie-ondergoed voor de nacht⁷.
Hoe lang mag een tampon in?
Maximaal acht uur, ongeacht het absorptievermogen. Kies bovendien een tampon die past bij de hoeveelheid bloedverlies: een hoger absorptievermogen dan nodig verhoogt het risico niet alleen omdat de tampon dan vaker langer blijft zitten dan nodig is, maar ook omdat absorbenter materiaal meer magnesium uit je lichaam onttrekt¹ ⁵ ⁷.
Hoe lang duurt het herstellen na toxic shock syndrome?
Dat verschilt sterk per persoon en de ernst van de infectie. Bij een tijdige diagnose en behandeling herstellen de meeste mensen, al kan aanhoudende vermoeidheid met verminderde spierkracht maandenlang aanhouden²⁵. Ook tijdelijk haaruitval in de eerste zes maanden en veranderingen aan de nagels komen voor, meestal omkeerbaar²⁵. Bij een ernstig beloop met orgaanschade kan herstel langer duren en is verdere medische controle nodig²⁵.
Ik heb mijn tampon per ongeluk 12 uur ingelaten, wat moet ik doen?
Verwijder de tampon zo snel mogelijk en was je handen goed. Houd de eerstvolgende dagen je lichaam in de gaten op plotselinge hoge koorts, duizeligheid, braken, diarree of huiduitslag. Merk je een van deze klachten, neem dan direct contact op met een huisarts of spoedeisende hulp, want TSS kan snel verergeren en vraagt om snelle behandeling²⁵. Zonder klachten is er geen reden tot paniek: de kans dat één keer een tampon te lang zitten daadwerkelijk tot TSS leidt, is klein, al was het maar omdat de meeste mensen geen drager zijn van een toxineproducerende stam of al beschermende antistoffen hebben opgebouwd².
Kun je toxic shock krijgen van maandverband?
Nauwelijks. Maandverband ligt buiten het lichaam en creëert dus geen ingesloten, zuurstofrijke en magnesiumarme omgeving tegen de vaginawand, de combinatie die S. aureus nodig heeft om TSST-1 te produceren. TSS wordt vrijwel uitsluitend gekoppeld aan producten die je inbrengt, zoals tampons, cups, discs en sponsjes¹ ⁵.
Is de kans op TSS groter bij een menstruatiecup of bij een tampon?
Laboratoriumonderzoek liet zien dat cups meer bacteriegroei en toxineproductie veroorzaakten dan de meeste tampons, vooral bij een groter luchtvolume in de cup⁶. Dat betekent niet automatisch een hoger risico in de praktijk, want klinische gevalscijfers over cups zijn beperkt. Bovendien zijn cups in ander onderzoek juist gekoppeld aan minder bacteriële vaginose en een gunstiger microbioom dan tampons¹⁶. Wat juist het risico op het ontwikkelen van TSS weer verminderd.
Zijn biologische tampons veiliger tegen TSS?
Nee. Het risico op TSS hangt af van draagduur en absorptievermogen, niet van het gebruikte katoen²³. Biologische tampons zijn dus niet per definitie veiliger op dit punt, al kunnen ze om andere redenen de voorkeur hebben.
Geschreven door Lydia
Gecontroleerd door Jo
